گزارش پیش رو حـاصل جمع آوری، تجزیه، تحـلیل و مسـتند سـازی حدود ۳۰۰ گزارش از وضعیت حقوق بشر منتشر شده توسط کمپین فعالین بلوچ در محدوده یک سال شمسی اول فروردین ۱۳۹۷ تا اول فروردین ۱۳۹۸ است.
مقدمه
در سایه عدم رسیدگی حکومت “جمهوری اسلامی” بلوچستان لقب “محرومترین” منطقه کشور را به خود اختصاص داده است. منطقه ای که در کنار “محرومیت” اداره امنیتی را تجربه کرده که از سال ۱۳۸۸ با سپردن رسمی امنیت به سپاه پاسداران شرایط نظامی تشدید یافته است. محرومیت را در کنار کنترل امنیتی گذاشتن خود گویای بسیاری از سخن های نگفته و وضعیت بغرنج منطقه است.
طبق آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان سیستان و بلوچستان دارای پائین ترین ضریب امید به زندگی است این یعنی در همه شاخص های توسعه این استان در بدترین شرایط ممکن است.
فضای آموزشی در کشور ۵.۳۴ مترمربع و در سیستان و بلوچستان ۳.۱۱ مترمربع است. همچنین این استان ۱۱ هزار کلاس درس و بیش از ۱۲ هزار معلم کمبود دارد و بیشتر آمار سرباز معلم و معلمان خریدخدمات را داراست که بیانگر سطح ضعیف و کیفیت پائین آموزش نیز هست. از سوی دیگر این استان بالاترین آمار بازماندگان از تحصیل را دارد که این آمار سه سال پیش نیم میلیون نفر عنوان شده بود که در سالهای اخیر تا ۲۵۰ هزار نفر بیان می شود. در همین زمینه علیم یارمحمدی نماینده زاهدان در سال گذشته با انتقاد از آمار روزافزون بازماندگان از تحصیل در استان سیستان و بلوچستان، گفت : متاسفانه دولت توجهی به این آمار نداشته و اقدام عملی در این راستا انجام نداده است. با در نظر گرفتن این سخن یارمحمدزهی آمارهای اعلام شده از سوی مسئولان آموزش و پرورش جای تردید دارند.از سوی دیگر با افزایش قیمت اجناس در بلوچستان، و ضریب پائین اشتغال شرایط زندگی عمومی مردم رو به بدتر شدن نهاده است همین مساله زمینه ساز اعتصابات عمومی مردم در چندین شهر شد.وضعیت زیر ساخت های جاده ای بسیار ضعیف است، که استان سیستان و بلوچستان رو جزو ۷ استان بحرانی کشور از نظر حوادث ترافیکی قرار داده است.
وضعیت زیرساخت های تلفن و اینترنت نیز تنها در ۷۳۴ روستای شهرستان های حوزه انتخابیه چابهار فاقد ارتباط کامل مخابراتی نظیر تلفن همراه، اینترنت و تلفن ثابت است.
از طرفی دیگر در زمینه کشاورزی که تنها شغل بومی منطقه است سالانه دولت هزاران هکتار زمین زراعتی یا مناطق دام پروری عشایر را در بلوچستان به بهانه آنچه از آن “رفع تصرف” یاد میکند، از مردم میگیرد که باعث مشکلات زیادی برای کشاورزان شده است.
در برخی از موارد نیز محصولات کشاورزی تولیدی منطقه به عنوان کالاهای قاچاق توسط پلیس راه های استان ضبط و مصادره شده اند همانند محصول پیاز بومی کشاورز اهل پیشین سرباز در ایست بازرسی نصرت آباد زاهدان که علیرغم بارنامه قانونی توقیف و به عنوان قاچاق مصادره و کشاورز نیز مکلف به پرداخت جریمه سنگین و ۸ ماه زندان شد.
این مسایل سبب شده تا مردم جهت تامین ما یحتاج زندگی رو به شغل مرگبار سوخت بری و کالا بری بین مرزی بیاورند، که مورد تیراندازی مستقیم و فراقانونی نیروهای نظامی و انتظامی قرار می گیرند که سالانه ده ها نفر کشته و زخمی می شوند.
این موارد تنها گوشه ای از مشکلات موجود در استان است که برگرفته از آمارها و گزارشهای یک سال اخیر به عنوان نمونه و مقدمه نگاشته شدند.
وضعیت زندانیان:
اعدام و صدور حکم اعدام
در سال ۱۳۹۷ دستکم اعدام ۴۵ زندانی احراز شده است که از این تعداد ۲۰ مورد تحت جرائم مربوط به مواد مخدر و ۱۶ نفر به اتهام قتل و قصاص، ۳ نفر به اتهامات سیاسی و امنیتی، ۳ نفر به اتهام محاربه از طریق سرقت مسلحانه، ۲ مورد تجاوز به عنف و یک مورد به اتهام نامعلوم اعدام شدند.
اجرای این احکامات ۲۴ مورد در زندان زاهدان ۱۲ مورد در زندان کرمان، ۳ مورد در زندان بجنورد، ۳ مورد در زندان بیرجند و ۱ مورد در زندان ایرانشهر بوده است.
همچنین در این مدت یک زندانی نیز حکم اعدام دریافت کرده است. دریافت این حکم اعدام در حالی بود که پیشتر این زندانی حکم ۱۵ سال زندان دریافت کرده بود.
نقض حقوق زندانیان
در سال گذشته دستکم ۶۲ مورد نقض حقوق زندانیان گزارش شده که از این تعداد ۱۱ مورد شکنجه و ضرب و شتم، و الباقی مواردی چون عدم رسیدگی پزشکی، بلاتکلیفی طولانی مدت فراقانونی، و سایر موارد اند که عمده این موارد در زندان های زاهدان و سپس در زندان سراوان چابهار و زابل بوده اند.
همچنین در سال گذشته ۴ زندانی در زندان زاهدان به دلیل عدم رسیدگی پزشکی فوت کردند که یک نفر از آنها شهروند افغانستان بوده است.
گزارشهای به دست آمده همچنین نشان می دهد که ۵ زندانی به دلیل عدم رسیدگی به پرونده و بلاتکلیفی های طولانی مدت دست به خودکشی زدند که در یک مورد منجر به مرگ شده است.
زندان ها در استان سیستان و بلوچستان به طور امنیتی اداره می شوند و از بروز هر گونه خبری به خارج از زندان جلوگیری می شود. در مواردی زندانیانی که اقدام به انتشار گزارشهای نقض حقوق بشر نمودند توسط مسئولان زندان به قرنطینه منتقل شده و مورد شکنجه و بدرفتاری قرار گرفتند. از این رو علیرغم اینکه زندانهای استان جزو مناطق آشکار نقض حقوق بشر اند اما به دلیل فشار مسئولان زندان گزارشها به ندرت به خارج از زندان درز می کنند.
همچنین در سال پیش اجرای دستکم ۴ مورد حکم شلاق در ملا عام در شهرستان ایرانشهر اجرا شده است که در یک مورد متهمی به نام اسماعیل اربابی در اثر شدت ضربات بیهوش شده و به بیمارستان منتقل شد.
ماموران مسلح؛ رفتارهای خلاف قانون و نقض حقوق مردم بلوچ
سال ۱۳۹۷ همانند سالهای گذشته رفتارهای فراقانونی و تیراندازی های مستقیم و مکرر ماموران مسلح شامل، نیروی انتظامی، سپاه پاسداران، دریابانی، لباس شخصی و … علیه شهروندان بلوچ ادامه یافت.
گزارشهای به دست آمده در بازه زمانی یک ساله ۱۳۹۷ نشان می دهد که دستکم ۱۰۰ نفر از شهروندان بلوچ کشته و زخمی شدند. که از این تعداد ۵۲ نفر کشته و ۴۸ نفر زخمی شدند.
این یعنی آمارهای به دست آمده در خصوص تیراندازی ماموران در سال ۱۳۹۷ نسبت به مدت مشابه ۱۳۹۶ افزایش چشمگیری نشان می دهد و هیچ گونه بهبودی در این خصوص مشاهده نشده است.
تعدادی از این افراد (دستکم ۳ نفر) در اثر افنجار مین های کارگزاری شده توسط سپاه در مسیر سوختبر ها بوده است.
در برخی از موارد نیز تیراندازی های فراقانونی برای متوقف کردن یک خودرو در حال فرار باعث کشته و زخمی شدن شهروندان در حال عبور و مرور شده است.
همچنین در تیراندازی های فراقانونی ماموران کودکان کار نیز کشته شدند چنانکه در اثر تیراندازی ماموران زرآباد به سمت خودرو در حال حرکت دو برادر به نام های سلطان سینگله ۱۸ ساله و مروان سینگله ۱۲ ساله فرزندان خدابخش اهل زراباد کشته شدند.
موضوع تیراندازی مکرر به شهروندان بلوچ نگرانی های عمومی مردم را در پی داشته است، علما و نمایندگان مجلس مکررا اعتراض خود را نسبت به این اقدامات فراقانونی بیان کرده اند اما تغییری در عملکرد ماموران مشاهده نشده است. از سوی دیگر ماموران از نوعی مصونیت قضائی بهره می برند و تاکنون هیچ ماموری بخاطر قتل شهروندان بلوچ مورد بازخواست جدی قرار نگرفته است.
وضعیت جامعه مدنی:
بازداشت ها
در سال شمسی گذشته دستکم بازداشت ۴۹ شهروند بلوچ برای کمپین فعالین بلوچ احراز شده است. بازداشت ها بدون حکم قضائی و توام با خشونت بوده و در اکثر موارد شاهدان عینی از ضرب و شتم بازداشت شونده در صورت مقاومت، خبر داده اند. همچنین بازداشت شدگان پس از انتقال به خانه های امن یا بازداشتگاه های وزارت اطلاعات یا اطلاعات سپاه مورد شکنجه و ضرب و شتم قرار گرفته و در برخی از موارد از بازداشت شدگان اعترافات اجباری اخذ شده است.
کما اینکه در واقعه دختران ایرانشهر، تجمع کنندگان حامی دختران ایرانشهر پس از بازداشت مورد شکنجه، اعدام صوری و فشارهای نا متعارف دیگر قرار گرفتند تا در برابر دوربین دست به اعترافات دیکته شده علیه خود بزنند.
همچنین بازداشت شدگان از دسترسی به وکیل، تماس تلفنی با خانواده محروم بوده و در برخی از موارد تا ماه ها خانواده از محل نگهداری فرزند خود مطلع نبودند.
نقض حقوق اقلیت قومی و مذهبی
قانون اساسی ایران به سنی ها حقوق برابر نداده است، اصل ۱۱۵ قانون اساسی شرط کرده که کاندیدهای ریاست جمهوری باید بر مذهب رسمی کشور یعنی شیعه باشد و این اصل الی الابد غیر قابل تغییر عنوان شده است. و همچنین رئیس جمهور باید سوگندنامه ای ادا کند که طبق آن بر پاسداری از مذهب رسمی کشور متعهد باشد. در واقع سنگ بنای تبعیض علیه اهل سنت در قانون اساسی درج شده است. علیرغم اینکه در بند های دیگر قانون اساسی نوشته شده که حقوق سنی برابر با شیعه است اما در عمل هیچگاه بدان عمل نشده است.
بازداشت های فراقانونی فعالان مذهبی، و ملی بلوچ ، و همچنین احضارهای مکرر تهدید و ارعاب باعث ایجاد جو خفقان شده است. چه بسا عبادتگاه های اهل سنت تخریب و برخی از فعالان نیز ترور و اعدام شده و یا تلاش شده که به طور سیستماتیک آنها را به تغییر معتقداتشان دعوت کنند، در سال گذشته گزارشی از دستگم ۱۱ فعال مذهبی به دست آمده که جهت فرار از احضار و تهدید و فشار ارگانهای امنیتی مجبور به ترک استان و کشور شدند.
در یک سال گذشته دستکم ۵۳ مورد نقض حقوق اقلیت های مذهبی در بلوچستان احراز شده است که از این تعداد ۶ مورد مربوط به اقلیت بهایی است و بقیه موارد مربوط به اهل سنت اند.
آزادی مطبوعات، اینترنت
در حوزه آزادی مطبوعات و اینترنت نیز شرایط مناسب نبوده است. از سوی عدم اعطای مجوز چاپ و نشر ، از سوی درج عبارات “ویژه اهل سنت” بر کتاب ها و فشار بر نویسندگان اهل سنت، و از طرفی گرانی اقلام چاپ و نشر همه و همه دست در دست هم داده که صنعت چاپ و نشر به شدت ضعیف و صرفا بر اساس سلیقه حاکم باشد.
در سال گذشته دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان زاهدان، ۲۷ دی‌ماه ۱۳۹۷) در ابلاغیه‌های جداگانه، از ۴ تن از کارمندان پایگاه اطلاع‌رسانی سنی‌آنلاین خواسته است تا در شعبۀ ۱۳ دادیاری این دادسرا حاضر شوند.
با توجه به اینکه این چهار پرسنل مدتی قبل نیز توسط اطلاعات سپاه زاهدان احضار و مورد بازجویی قرار گرفتند. همه و همه بخاطر انتشار متفاوت اخبار و گزارشهای اهل سنت و سخنرانی های مولوی عبدالحمید امام جمعه اهل سنت زاهدان بوده اند.
کما اینکه دادستان زاهدان از بازداشت تعدادی از فعالان مجازی و همچنین ساماندهی شاخ های مجازی خبر داده که دلالت بر محدود سازی در حوزه مجازی و اینترنت دارد.
بر همه این مشکلات باید ضریب پاوین نفوذ اینترنت در استان سیستان و بلوچستان را اضافه کرد که پائین ترین ضریب در کل کشور است و باعث مشکلات زیادی برای دانشجویان و کسب و کارهای اینترنتی نیز شده است.
حقوق زنان و کودکان
اواخر خرداد ماه سال گذشته خبر تجاوز به ۴۱ دختر در ایرانشهر توسط مولوی محمد طیب امام جمعه اهل سنت این شهر منتشر شد که بعدا ابعاد بیشتری از آن آشکار شد. بی بی سی در گزارشی اختصاصی از یونی فرم پوش بودن تجاوزگران خبر داد. این موضوع باعث نگرانی مردم شده و باعث شکل گیری تجمعی در شهر با درخواست امنیت برای دختران شد.
ابعاد این واقعه در حوزه زنان که برای اولین بار در منطقه بلوچستان در این سطح منتشر می شد باعث درخواست عمومی رسیدگی به حقوق زنان و حمایت از آنها در برابر ناامنی های احتمالی در جامعه شد.
بخاطر سنتی بودن منطقه باز هم تعداد کمی از زنان قربانی تجاوز برای شکایت پا پیش گذاشتند اما پویشهای مردمی برای درخواست شکایت و حمایت از این زنان شکل گرفت.
از سوی دیگر حکومت به جای رسیدگی به این مشکل دست به بازداشت تجمع کنندگان زده و از آنها اعترافات اجباری در خصوص اغتشاشگری گرفت و با سرد شدن ماجرا پرونده دختران ایرانشهر همانند بقیه پرونده ها بسته شد.
این واقعه باعث شد ابعاد مساله تجاوزهای پنهان بیشتر آشکار شوند در همان زمان کمپین فعالین بلوچ به گزارشی دست پیدا کرد که حکایت از آن داشت که یکی از زنان قربانی تجاوز برای حفاظت از “آبروی طایفه” به ازدواج متجاوز در آورده شده بود.
نکته مثبت این واقعه عطف توجه بیشتر مردان و زنان در خطه بلوچستان به حقوق زنان بود.
همچنین لازم به ذکر است که بخاطر سنتی بودن منطقه و انتشار فقر و بی سوادی شاهد موارد نسبتا زیادی از ازدواج زود هنگام نوجوانان بنابر صلاحدید خانواده هایشان هستیم که آمار دقیق و واقعی از آن در دست نیست و نیازمند آگاه سازی و بالا بردن بینش اولیای اومور برای رفع این مشکل دارد.
در خصوص کودکان نیز با افزایش گرانی و بیکاری خانواده ها کودکان بیشتری به جای درس به کار گمشاته می شوند و به طور عمومی شرایط کودکان در بلوچستان مناسب نیست.
سوتغذیه،باز ماندن از تحصیل، نداشتن بیمه و یارانه به دلیل نداشتن شناسنامه برای بسیاری از کودکان، بکارگیری در مشاغل سخت و کودک کار شدن، کشته شدن در کلاسهای درس غیر استاندارد، ضعف بهداشت، مرگ و میر نوزادان در حال ولادت همه و همه بالاترین آمار موجود در کشور را دارد و در سایه مشکلات دیگر مسکوت می مانند وکودکان بلوچ را تبدیل به قربانیان خاموش ساخته است.
از سوی دیگر مساله کودکان بی شناسنامه بسیار نگران کننده است. خانوارهای روستایی مناطق دورافتاده و سخت گذر سیستان و بلوچستان به دلیل برخی مشکلات هیچ گاه موفق به دریافت شناسنامه و سجل هویتی نشده اند و براین اساس از هر نوع امکانات عمومی و خدمات دولتی بی بهره و دارای هیچ نوع مدرکی که هویت آنها را نشان دهد نیستند.
گرچه در دو سال اخیر دولت اجازه تحصیل کودکان بی شناسنامه را داده است، اما مشکلات ناشی از محرومیت از بهره برداری از امکانات عمومی و یارانه دولتی بعلت فقدان شناسنامه خانوار است، بر ادامه تحصیل کودکان تاثیر منفی گذاشته است که موجب عدم پیوستن یا ترک تحصیل این دانش آموزان شده است، و خانواده ها توانایی تامین نیازهای مالی دانش آموز را ندارند.
گزارشهای دریافت شده حاکی از آن بوده که در سالهای اخیر شناسنامه ها و تابعیت های ده ها شهروند بلوچ در نواحی زاهدان، میرجاوه، زابل، دشتیاری، سرباز و گرمین بیت به بهانه های مختلف ابطال و منع خدمات شدند.
کار و کارگران
در سال گذشته دستکم ۲۶ مورد نقض حقوق کارگران احراز شده است که شامل موارد متعددی از جمله مرگ در اثر عدم رعایت ایمنی کار توسط کارفرمایان، اعتصاب به دلیل عدم دریافت حق الزحمه، جریمه بخاطر دست زدن به اعتصاب، کمبود دستمزد بوده که باعث شکل گیری اعتصاب به شکل بوق زدن های مکرر در اثر افزایش قیمت سوخت و … در پی داشته است.
نبود سندیکاهای کارگری در بلوچستان و نا منظم بودن مطالبه گری حقوق کارگران و همچنین جو امنیتی موجود در استان باعث تضعیف گزارشگری در این حوزه شده که باز هم نیازمند توجه بیشتر است.
نمونه های از گزارش های مهم سال ۱۳۹۷
گزارشهای کوتاه ذیل به ترتیب ماه گنجانده شده اند:
- ساکنان روستای چادران کنارک که دارای موقعیتی استراتژیک نزدیک به ساحل دریا است برای چندیمن بار متوالی منازلشان آتش گرفت که احتمال عامدانه بودن این آتش سوزی ها و کوچاندن ساکنانش برای چندمین بار مطرح شد. ۷ فروردین ۹۷
- عبدالواحد رئیسی فرزند فقیر محمد اهل ساربوگ از توابع قصرقند که چند کیسه بار برنج به همراه داشت توسط ماموران پاسگاه ساربوگ از فاصله نزدیک مورد اصابت چند گلوله قرار گرفت و جان خود را از دست داد و ملقب به شهید نان حلال شد. ۱۰ فروردین ۹۷
- در اثر تیراندازی مستقیم ماموران نیروی انتظامی شاخه مرصاد سراوان به سمت یک خودرو حامل مهاجران افغان که از مرز می آمدند در مسیر سراوان_گشت دستکم ۴ شهروند افغانستان کشته و ۱۴ نفر دیگر زخمی شدند.۱۴ فروردین ۹۷
- وزارت اطلاعات از سفر مولانا گرگیج و کاک حسن امینی به زاهدان جهت شرکت در همایش های دانش آموختگی مدارس دینی این استان جلوگیری کرد. ۲۰ فروردین ۹۷
- ماموران نیروی انتظامی پاسگاه دلگان در تیراندازی مستقیم ۴ نفر از جمله یک دختر بچه سه ساله به نام حسنا بامری را کشتند. ۲۳ فروردین ۹۷
- در سال گذشته ده ها مورد آتش سوزی در نخلستان های بلوچستان و در مواردی از عامدانه بودن آتش زدن نخلستان ها توسط افراد نا شناس گزارش منتشر شد. خرما عمده ترین اقتصاد بومی منطقه است. سال ۱۳۹۷
- ویدیویی در شبکه های مجازی منتشر شد که حمید صمصام استاد ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی را در حال اهانت به دانشجویان بلوچ و اعتقادات اهل سنت نشان می داد.این ویدیو به سرعت باعث خشم مردم و و برگزاری تجمعاتی گسترده در مقابل دانشگاه را در پی داشت که در نهایت باعث اخراج و بازداشت وی شد. ۴ خرداد ۹۷
- سعید دهواری شاعر و طنزپرداز خوش ذوق سراوانی مورد سوءقصد قرار گرفته و در بیمارستان زاهدان از دنیا رفت. ۲۲ خرداد ۹۷
- افشای تجاوز یک باند تبه کار یونی فرم پوش در ایرانشهر که دختران را مورد تجاوز قرار می داد باعث برگزاری تجمعاتی در حمایت از زنان شد که سپاه پاسداران به جای برخورد با متجاوزان دست به بازداشت تجمع کنندگان از جمله عبدالله بزرگزاده و شاه بلوچ زد ه و ویدیو اعترافات دیکته شده آنها را پخش کرد که اعتراضات زیادی در پی داشت. ۲۸ خرداد ۹۷
- دکتر عبدالشکور ترشابی، از علمای دینی شهرستان خاش پس از خروج از مسجد توسط افراد ناشناس ترور شد. وی استاد دانشگاه، دندانپزشک، از مسئولان حوزه علمیه مخزن العلوم خاش و از شخصیت‌های برجسته اهل سنت این شهرستان به شمار می‌رفت. ۴ تیر ۹۷
- علیم یارمحمدی نماینده زاهدان در مجلس و عضو مجمع نمایندگان استان سیستان و بلوچستان از وجود ۲۰ هزار فرد فاقد هویت در این استان خبر داد و گفت که طبق آمار بدست آمده از ۱۰ هزار نفر فرد بدون شناسنامه درثبت نام اول دراین استان بالغ بر۷ هزار نفر تعیین تکلیف شدند؛ اما آمارها نشان از ۲۰ هزار نفر فرد بدون هویت در این منطقه دارد. ۲۵ تیر ۹۷
- سه زندانی سیاسی با نام های «درمحمد شه‌بخش، ۲۱ ساله، اهل زاهدان، از بند ۵»، «اسماعیل شه‌بخش، معروف به بهشتی، ۲۳ ساله، از بند ۴» و «حیات الله نوتی زهی (آیت الله نیک‌زهی)، معروف به اکبر، ۲۴ ساله، اعدام شدند. ۱۲ شهریور ۹۷
- یک دستگاه خودرو تویوتا حامل مهاجران افغان در ۶۵ کیلومتری سراوان به سمت خاش در اثر تعقیب و گریز ماموران واژگون شد که در این حادثه چهار نفر کشته و ۳۵ نفر زخمی شدند. ۷ مهر ۹۷
- مولوی عبدالله ملازهی مدیر مدرسه دینی منبع العلوم کوه ون در کانال رسمی خود خبر “فشارهای بی سابقه نیروهای خودسر” بر این حوزه علمیه را افشا کرد و گفت: تاکنون بیش از ۳۰ نفر از طلاب این مدرسه توسط برخی دستگاه های امنیتی احضار ، تهدید و برخی زندانی و شکنجه شده اند و از برخی از کسانی که احضار شدند به اجبار دستور همکاری داده شده است. ۸ مهر ۹۷
- بدنبال کشته و زخمی شدن ۳ جوان بلوچ در اثر مین گذاری سپاه در مسیر جالق به مرز، مردم منطقه، بخشداری جالق را به آتش کشیدند. ۱ آذر ۹۷
- مولوی جمال زهی، امام جمعه بلوچ شهرستان خان به‌بین پس از اقامه نماز صبح از سوی افراد ناشناس به ضرب گلوله به قتل رسید. وی از مخالفان طرح مسلح کردن بلوچ ها در گلستان بود. ۶ آذر ۹۷
- در محله بازار مشترک زاهدان نیروهای انتظامی و امنیتی دست به بازداشت های گسترده ای در بین شهروندان بلوچ زدند، که با ضرب و شتم همراه بوده این اقدام پس از کشته شدن مشکوک یک مامور راهور انجام گرفت و سپاه از پاکسازی منطقه خبر داد. ۲۲ دی ۹۷
دیدگاهتان را بنویسید