اینترنت در بلوچستان نه تنها یک ابزار ارتباطی، بلکه بخشی حیاتی از زندگی روزمره مردم است. با این حال، مشکلات زیرساختی و محدودیت‌های گوناگون باعث شده‌اند که دسترسی به اینترنت در این منطقه به چالشی جدی تبدیل شود. کیفیت اتصال به‌شدت متغیر است؛ در شهرهای بزرگ‌تر مانند زاهدان که مرکز بلوچستان است، اینترنت نسبت به دیگر شهرها و روستاهای بلوچستان وضعیت بهتری دارد، اما این برتری تنها در شرایط عادی دیده می‌شود. در مواقع حساس امنیتی یا هنگام اعتراضات، اینترنت در زاهدان نیز به‌شدت محدود شده و عملاً به سطح اینترنت مناطق روستایی کاهش می‌یابد. علاوه بر این، هرچند زاهدان در مقایسه با دیگر شهرهای بلوچستان شرایط بهتری دارد، اما در مقایسه با حتی شهرهای کوچک استان‌های همجوار، کیفیت اینترنت در این شهر بسیار پایین‌تر و با اختلالات گسترده همراه است.
عوامل مختلفی از جمله شرایط جوی، قطعی مکرر برق، و فرسودگی زیرساخت‌ها بر کیفیت اینترنت تأثیر می‌گذارند. علاوه براین، در مواقع ناآرامی‌های اجتماعی یا اعتراضات، اینترنت به‌طور کامل قطع می‌شود، که نه‌تنها ارتباط مردم را مختل میکند، بلکه بر کسب‌وکارهای آنلاین، تراکنش‌های مالی، زندگی و حتی ارتباطات ضروری تأثیر مستقیم دارد. این وضعیت بسیاری از ساکنان بلوچستان را مجبور کرده است که برای انجام ساده‌ترین امور ارتباطی و تجاری خود به روش‌های جایگزین، اما ناکارآمد متوسل شوند.در چنین شرایطی، شکاف دیجیتال میان بلوچستان و دیگر نقاط کشور روزبه‌روز عمیق‌تر می‌شود. این مسئله نه‌تنها زندگی مردم را تحت‌تأثیر قرار داده، بلکه امکان توسعه اقتصادی و اجتماعی را نیز محدود کرده است.
تحلیل وضعیت اینترنت در بلوچستان بر اساس مصاحبه با کاربران مختلف
کمپین حقوق بشر بلوچستان برای بررسی وضعیت اینترنت در بلوچستان تصمیم گرفت با کاربرانی از شهرهای زابل، زاهدان، سراوان، ایرانشهر و چابهار گفتگو کند تا آخرین اطلاعات را جمع‌آوری و منتشر نماید. بر اساس مصاحبه‌های انجام‌شده با چند نفر از مردم بلوچستان از شهرهای مذکور و برخی روستاهای اطراف شان، مشخص شد که وضعیت اینترنت در بلوچستان تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد. این تحلیل بر اساس پاسخ مصاحبه‌شوندگان به سؤالات مشخصی درباره کیفیت، محدودیت‌ها و تأثیر اینترنت بر زندگی روزمره تهیه شده است.
نقض حق دسترسی به اینترنت در بلوچستان: مستندات حقوق بشری
۱. محدودیت‌های ساختاری و نقض حق دسترسی به اطلاعات
حق دسترسی به اطلاعات و ارتباطات، یکی از حقوق اساسی بشر است که در اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی تصریح شده است. اما مصاحبه شوندگان تأکید کرده‌اند که اینترنت بلوچستان نه‌تنها ضعیف، بلکه در بسیاری از مواقع عملاً از دسترس خارج است و مصداق کامل قطع حق دسترسی مردم به اطلاعات و ارتباطات است. بنا به اظهارات یکی از مصاحبه‌شوندگان از مناطق روستایی چابهار، اینترنت گاها چنان ضعیف است که حتی برای ارسال یک پیام متنی ساده در واتساپ، کاربران مجبورند چندین دقیقه صبر کنند. فرد دیگری از سراوان می‌گوید: اینترنت برای ما گاها از دو ساعت تا یک روز کامل بدون هیچ دلیل و توضیحی کاملا قطع است. فردی از اهالی مهرستان واقع در حوزه شهرستان سراوان می گوید: گاهی باید پنجاه کیلومتر از محل سکونت خود دور شوند تا بتوانند اینترنت دریافت کنند و کارهای شان را انجام دهند.
مصاحبه شونده دیگری از اهالی زاهدان می گوید: مشکلات دسترسی به اینترنت تنها به روستاها و شهرهای کوچک محدود نمی‌شود. در شهرهای بزرگ بلوچستان نیز کاربران دائماً با اختلالات گسترده مواجه هستند. در روزهایی که تعطیلی دستوری اجرا می شود و کلاسها باید آنلاین برگزار شوند عملا با قطعی برق، اینترنت قطع و دانشجویان بدون سپری کردن دروس روزشان را میگذرانند.
معلمی که سالها در شهر فنوج واقع در حوزه شهرستان ایرانشهر به کار تدریس مشغول است می گوید: اینترنت و آنتن تلفن همراه سالهاست در اینجا مشکل دارد دائما کابلهای نوری قطع میشوند و مردم به این سبک زندگی عادت کرده اند.
همچنین، یک مصاحبه شونده از شهرستان ایرانشهر و دیگری از چابهار پدیده عجیب اینترنت محلات مرکزی و حاشیه نشین را مطرح کرده و عنوان کردند که اینترنت در حاشیه شهرهای بزرگ ایرانشهر و چابهار به مراتب با اینترنتی که در محلات مرکزی و یا مرفه شهر قرار دارند فرق میکند. اینترنت حاشیه نشین ها بسیار کند و عملا قطع است.
به طور کلی، گزارش‌های منتشرشده از نهادهای حقوق دیجیتال نیز تأیید میکند که بلوچستان یکی از مناطقی است که بیشترین میزان قطعی اینترنت را در ایران تجربه میکند، به‌ویژه در دوره‌هایی که اعتراضات یا ناآرامی‌های مدنی در شهرهای بزرگ آن رخ می‌دهند. در چنین شرایطی، حق برابر مردم بلوچستان برای دسترسی به اطلاعات، ارتباطات و فرصت‌های اقتصادی و آموزشی، عملاً نقض می‌شود و این مسئله پیامدهای گسترده‌ای بر زندگی روزمره، آموزش، اقتصاد و حتی امنیت اجتماعی آنان دارد.
۲. تأثیر شرایط محیطی و ضعف زیرساخت‌ها
زیرساخت‌های ارتباطی ضعیف و وابستگی مستقیم سیستم‌های مخابراتی به شبکه برق و عدم استفاده از باتری های پشتیبان یا پنلهای خورشیدی و یا ژنراتور، موجب شده است که قطعی برق به‌طور مستقیم بر قطعی اینترنت تأثیر بگذارد. در بسیاری از مناطق روستایی، هنگام بارندگی یا طوفان، اینترنت به‌طور کامل قطع شده و حتی ارتباط تلفنی نیز از دسترس خارج می‌شود. یکی از مصاحبه شوندگان اظهار داشت که کیفیت اینترنت در برخی مناطق روستایی کویری ایران، مانند استان یزد، به‌مراتب بهتر از اینترنت شهرهای بزرگ بلوچستان است. این مسئله نشان‌دهنده تبعیض در تخصیص منابع و توسعه زیرساخت‌های ارتباطی در این منطقه است.
۳. سرکوب دیجیتال و فیلترینگ اینترنت
بلوچستان نه‌تنها از ضعف زیرساخت‌ها رنج می‌برد، بلکه با سرکوب دیجیتال هدفمند نیز مواجه است. مصاحبه‌شوندگان تأیید کرده‌اند که در زمان اعتراضات و یا صدور فراخوان های اعتراضی، اینترنت در سراسر بلوچستان به‌طور کامل قطع می‌شود، به‌طور خاص، روزهای جمعه بین ساعت ۱۲ تا ۳ بعدازظهر اینترنت در بسیاری از شهرها دچار اختلال شدید می‌شود. همچنین در زمان حملات گروه های مسلح بلوچ اینترنت به مدت طولانی قطع و یا دچار اختلال شدید می شود. علاوه بر این، در زمان سفر مقامات دولتی به چابهار، سراوان، زاهدان و به طور کلی به بلوچستان، اینترنت یا به‌طور کامل قطع شده یا سرعت آن به‌شدت کاهش می‌یابد. این اقدامات برخلاف تعهدات بین‌المللی ایران در زمینه آزادی بیان و گردش آزاد اطلاعات است.
۴. تبعیض در ارائه خدمات ارتباطی
بررسی‌ها نشان می‌دهد که پوشش و کیفیت خدمات اپراتورهای تلفن همراه در بلوچستان نابرابر است. در حالی که همراه اول و ایرانسل در برخی مناطق عملکرد بهتری دارند، اپراتورهایی مانند رایتل و یا دیگر اپراتورها عملاً پوشش محدودی ارائه می‌دهند. مصاحبه‌شوندگان تأکید دارند که هزینه‌های اینترنت در بلوچستان بالا است، اما به دلیل نبود آمارهای رسمی، تفاوت هزینه‌های اینترنت در بلوچستان نسبت به سایر استان‌ها مشخص نیست. کاربران از اتمام سریع حجم بسته های اینترنت در بلوچستان با عنوان ترفند گرانی مخفی اینترنت یاد میکنند. علاوه بر هزینه های پر از ابهام اینترنت، بسیاری از کاربران به استفاده از فیلترشکن‌های پولی روی آورده اند که خود هزینه اضافی بر دوش آن‌ها میگذارد.
۵. تأثیر قطع اینترنت بر حقوق اقتصادی و اجتماعی مردم بلوچ
اختلالات اینترنتی نه‌تنها موجب نقض حق دسترسی به اطلاعات می‌شود، بلکه پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای نیز به همراه دارد. تعطیلی موقت بسیاری از کسب‌وکارها، نانوایی‌ها و داروخانه‌ها که به تراکنش‌های آنلاین وابسته‌اند، از جمله این پیامدهاست. این اماکن با توجه به شرایط تورمی کشور از ارائه کالا و یا خدمات به صورت نسیه خودداری میکنند که گاها مخاطره آمیز است. مثلا عدم ارائه نیازهای دارویی در زمان قطعی اینترنت مستقیما با جان یک انسان روبرو است. بسیاری از کسب و کارهای آنلاین که از طریق اینستاگرام و واتساپ فعالیت دارند، در زمان قطعی اینترنت متحمل ضررهای مالی جدی میشوند. یکی از مصاحبه شوندگان می گوید: “ما برای مدیریت گروهای فروش خود در واتساپ هزینه میکنیم هزینه هایی برای تلبیغات، هزینه هایی برای مدیریت گروه ها؛ که قطعی اینترنت عملا این هزینه ها را بدون جبران روی دست ما میگذارد.” در حوزه آموزشی نیز، دانش‌آموزان و دانشجویان به دلیل قطعی مکرر اینترنت از شرکت در کلاس‌های آنلاین بازمی‌مانند. این مسئله نقض آشکار حق آموزش برابر و عادلانه محسوب می‌شود.
۶. جایگزین‌های ناموجود: اینترنت ماهواره‌ای
با توجه به مشکلات اینترنت در بلوچستان، برخی شهروندان به دنبال جایگزین‌هایی همچون اینترنت ماهواره‌ای استارلینک هستند. گزارش‌هایی غیررسمی حاکی از آن است که در مناطقی از بلوچستان برخی افراد از استارلینک استفاده میکنند، اما اکثر مصاحبه‌شوندگان از نحوه تهیه و استفاده از آن اطلاعی نداشتند. عدم دسترسی گسترده به چنین فناوری‌هایی، نشان‌دهنده محدودیت‌های اضافی در حق دسترسی آزاد به اطلاعات است.
نتیجه‌گیری
بر اساس مستندات ارائه‌شده، وضعیت اینترنت در بلوچستان نه‌تنها یک چالش فنی، بلکه یک مسئله حقوق بشری است. قطعی‌های مکرر، سرکوب دیجیتال، فیلترینگ گسترده، تبعیض در زیرساخت‌های ارتباطی و هزینه‌های بالا، حق دسترسی آزاد شهروندان به اطلاعات، آموزش و فرصت‌های اقتصادی را محدود کرده است. ازاین‌رو، لازم است که نهادهای حقوق بشری، سازمان‌های بین‌المللی و فعالان حقوق دیجیتال به این مسئله توجه ویژه داشته باشند و برای تضمین دسترسی آزاد، پایدار و عادلانه به اینترنت در بلوچستان اقدامات مؤثری انجام دهند.
دیدگاهتان را بنویسید