اعدام، یکی از شدیدترین اشکال نقض حقوق بشر، در بلوچستان نه‌تنها به‌عنوان ابزار مجازات، بلکه به‌مثابه ابزاری سیاسی و امنیتی برای کنترل، ارعاب و سرکوب یک ملت به کار گرفته می‌شود. در بسیاری از موارد، این اعدامها بدون رعایت اصول دادرسی عادلانه، در غیاب وکیل مستقل، و بر پایه اعترافاتی که تحت فشار و شکنجه گرفته شده‌اند صورت می‌گیرند.
همچنین، بسیاری از اعدامها نه تنها به شکل فردی، بلکه به‌طور دسته‌جمعی و در بازه‌های زمانی کوتاه انجام می‌شوند. از آذر ۱۳۸۹ تا فروردین ۱۴۰۴، چندین موج از اعدام گروهی زندانیان بلوچ در زندانهای مختلف ایران رخ داده است که بسیاری از آنها دقیقاً همزمان با بحرانهای داخلی و خارجی جمهوری اسلامی—اعم از بحرانهای اقتصادی، اعتراضات سراسری، مذاکرات بین‌المللی و یا بحرانهای امنیتی/سیاسی منطقه ای—اتفاق افتاده‌اند. این همزمانی با بحرانها، شائبه‌ی استفاده‌ی ابزاری از “اعدام زندانیان بلوچ” را تقویت کرده است.
ذیلا به صورت کوتاه و تفصیلی به تعدادی از اعدام های دسته جمعی که در سالهای اخیر رخ داده‌اند، اشاراتی شده است:
۱. از ۱۹ تا ۲۶ فروردین ۱۴۰۴ طی هفت روز ۲۱ اعدامی بلوچ در زندانهای مختلف
۲. در تاریخ ۱۱ اسفند ۱۴۰۳ طی یک روز اعدام ۵ زندانی بلوچ در زندان وکیل آباد
۳. در تاریخ ۲۵ آذر ۱۴۰۳ طی یک روز اعدام ۹ زندانی بلوچ
۴. در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۴۰۲ طی سه روز اعدام ۱۱ زندانی بلوچ
۵. در تاریخ ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ طی پنج روز اعدام ۲۰ زندانی بلوچ
۶. در تاریخ 16 خرداد ۱۴۰۱ طی یک روز اعدام ۱۲ زندانی بلوچ در زندان مرکزی زاهدان
۷. در تاریخ ۲۹ مرداد ۱۴۰۱ طی یک روز اعدام ۸ نفر در چهار زندان زاهدان، زابل، ایرانشهر، سراوان
۸. در تاریخ ۴ خرداد ۱۴۰۰ طی یک روز اعدام ۶ زندانی بلوچ در زندان بیرجند
۹. در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۹۷ طی یک روز اعدام ۱۲ زندانی بلوچ در زندان کرمان
۱۰. از تاریخ ۲۱ تا ۳۱ تیر ۱۳۹۶ طی ده روز اعدام ۱۳ زندانی بلوچ در زندانهای زاهدان، زابل، چابهار و ایرانشهر
۱۱. از تاریخ ۴ تا ۷ اردیبهشت ۱۳۹۵ طی سه روز اعدام ۸ زندانی بلوچ در زندان زاهدان
۱۲. در تاریخ ۱ مهر ۱۳۹۴ طی یک روز اعدام ۶ زندانی بلوچ در زندان یزد
۱۳. در تاریخ ۴ آبان ۱۳۹۲ طی یک روز اعدام تلافی جویانه ۱۶ زندانی بلوچ در زندان زاهدان در پی درگیری مسلحانه گروه های مسلح بلوچ با نیروهای مرزبانی و کشته شدن ۱۴ نیروی نظامی ایران
۱۴. در تاریخ ۱۶ بهمن ۱۳۹۲ طی یک روز اعدام ۲۲ زندانی بلوچ در دو زندان چابهار و زاهدان
۱۵. در تاریخ ۲۹ آذر ۱۳۸۹ طی یک روز ۱۱ زندانی بلوچ در پی انفجار در مسجدی در شهر چابهار، به شکل انتقام جویانه در زندان زاهدان اعدام شدند.
ذیلا برخی از اعدامهای دسته جمعی به صورت تفصیلی شرح داده شده‌اند:
بررسی ده‌ها نمونه از اعدامهای دسته‌جمعی در ۱۵ سال اخیر و ارائه یک فهرست کوتاه ۱۵ تایی که بین سالهای ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۴ رخ داده‌اند، نشان‌دهنده یک الگوی معنادار و تکرارشونده در عملکرد دستگاه قضایی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران است. این الگو، فراتر از یک رویکرد قضایی معمول، به استفاده ابزاری از اعدام در زمان بروز بحرانهای داخلی و خارجی و مزید بر آن به انتقام‌جویی‌های سیاسی دلالت دارد.
این موج اعدامها در سالهای ابتدایی دهه نود و در سالهای ابتدایی قرن جدید یعنی از پایان ۸۹ تا ۹۲ و از شروع سال ۱۴۰۱ تاکنون، در دو نقطه مذکور، به صورت کاملا صعودی بوده است. در سالهای میانی دهه ۹۰، اگرچه اعدامهای دسته‌جمعی با شمار بالا کمتر گزارش شده‌اند، اما آمار اعدام مردم بلوچ روندی صعودی با شیبی تدریجی داشته است.
چنانچه در شماره بندی اعدام های دسته جمعی ذکر شده است، سه نمونه از اولین اعدامهای دسته جمعی زندانیان بلوچ در سه تاریخ ۲۹ آذر ۱۳۸۹ و ۴ آبان ۱۳۹۲ و ۱۶ بهمن ۱۳۹۲ رخ داده‌انداست که دو اعدام دسته جمعی آذر ۸۹ و آبان ۹۲ در پی حملات مسلحانه گروه جندالله(جیش العدل) به یک حسینیه در چابهار و یک پاسگاه مرزی در سراوان بوده‌اند؛ مقامات قضایی بلوچستان در کمتر از ۲۴ ساعت به ترتیب ۱۱ زندانی بلوچ در آذر ۸۹ و ۱۶ زندانی بلوچ را در آبان ۹۲ در زندان مرکزی زاهدان به دار آویختند. حجت الاسلام حمیدی در سال ۸۹ و محمد مرزیه در سال ۹۲، از مسئولان قضایی بلوچستان ضمن تأیید تلافی‌جویانه بودن اعدامها، زندانیان را بدون ذکر نام و جزئیات، «عناصر تروریستی گروهک‌های معاند نظام، محارب و مفسد فی الارض» معرفی کردند.
منابع مستقل اما گزارش دادند که بسیاری از این اعدام‌شدگان ارتباط مستقیمی با حملات مذکور نداشته، از سالهای قبل در حبس بوده‌اند و صرفاً به تلافی حملهٔ شورشیان اعدام شده‌اند. در سال ۱۳۹۲ خانواده قربانیان اعدام شده نامهای سرگشاده به علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی نوشته و نسبت به اتهامات کلیشه‌ای وارد شده همچون «وهابیت»، «عضویت در گروه جندالله منسوب به عبدالمالک (ریگی)» یا «همکاری با معاندین» به این زندانیان اعتراض کرده و این اتهامات ساختگی را سبب اعدام فرزندان‌شان دانستند. گفته شده در میان اعدام‌شدگان سال ۹۲ دو جوان به نامهای مهرالله ریگی و عبدالوهاب ریگی وجود داشتند که در زمان بازداشت ۱۷ و ۱۸ سال سن داشته و در زمان اعدام ۲۲ و ۲۳ ساله بودند؛ که این خود نقض فاحش تعهدات بین‌المللی ایران محسوب می‌شود.
موج اعدامهای سال ۱۳۹۲ همزمان با اوج‌گیری مذاکرات هسته‌ای دولت روحانی با دولتهای غربی بود. از این جهت برخی ناظران معتقدند فضای رسانه‌ای متمرکز بر گفت‌وگوهای حول برجام، به دولت امکان داد که این اعدامهای دسته‌جمعی را بدون هزینه بین‌المللی جدی انجام دهد.
در مجموع ۴۹ نفر به صورت دسته جمعی در سه تاریخ ذکر شده به صورت دسته جمعی و طی یک روز اعدام شدند.
افزایش بی سابقه‌ی اعدامها پس از سال ۱۴۰۱
سال ۱۴۰۱ را می‌توان به‌عنوان یکی از خون‌بارترین سال‌ها برای مردم بلوچ در ایران توصیف کرد. در این سال، ۱۸۲ نفر از شهروندان بلوچ اعدام شدند؛ آماری بی‌سابقه در مقایسه با سالهای گذشته. افزون بر این، ۲۸۸ نفر از مردم بلوچ نیز با شلیک مستقیم نیروهای نظامی جان خود را از دست دادند.
موج اعدامها و کشتار مردم بلوچ از سال ۱۴۰۱ رشدی فزاینده پیدا کرد. این افزایش، همزمان با آغاز اعتراضات سراسری در کشور بود. طبق گزارش منابع حقوق بشری، در بازه زمانی ۲۹ مرداد ۱۴۰۱ تا ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ (اواخر اوت ۲۰۲۲ تا اوایل مه ۲۰۲۳)، دست‌کم ۱۲۵ شهروند بلوچ اعدام شدند؛ رقمی که در مدت‌زمانی کوتاه، برابر با کل آمار یا حتی دو برابر آمار برخی سالهای گذشته بود.
این اعدامها عمدتاً در شرایطی صورت گرفت که رسانه‌ها به دلیل شدت تحولات سیاسی، سرکوب معترضان و بحرانهای امنیتی، تمرکز کمتری بر پرونده‌های اعدام داشتند. در همین فضا، مقام‌های جمهوری اسلامی با استفاده از جوّ رعب و وحشت پس از اعتراضات، بسیاری از احکام اعدام انباشته‌شده برای زندانیان بلوچ را به اجرا گذاشتند.
اوج این موج در بهار ۱۴۰۲ اتفاق افتاد؛ جایی که در طی پنج روز (۹ تا ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۲)، یک اعدام دسته جمعی رخ داده و ۲۰ زندانی بلوچ در زندانهای مختلف ایران طی یک بازه زمانی کوتاه اعدام شدند. این موج تازه از اعدامها واکنش تند فعالان حقوق بشر را برانگیخت. نهادهای حقوق بشری بارها تأکید کردند که بسیاری از این پرونده‌ها ناعادلانه بوده و متهمان بلوچ از حق دادرسی منصفانه محروم مانده‌اند.
تشدید اعدامها در سالهای پس از اعترضات ۱۴۰۱
اعدام زندانیان بلوچ در سال ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نیز با شدت ادامه یافت. در تداوم اعدامهای دسته جمعی پس از اعتراضات ۱۴۰۱، در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۴۰۲ طی سه روز ۱۱ زندانی بلوچ اعدام شدند. همچنین در آذر و اسفند ۱۴۰۳ به ترتیب ۹ و ۵ زندانی بلوچ طی یک روز به صورت دسته جمعی اعدام شدند. اکثر این افراد متأهل و دارای فرزند بودند و برخی از آنها حتی از فرصت آخرین ملاقات با خانواده نیز محروم ماندند.
در آخرین مورد، در فروردین ۱۴۰۴، موج گسترده‌ای از اعدامها در یک بازه زمانی کوتاه رخ داد. از ۱۹ تا ۲۶ فروردین ۱۴۰۴، ظرف تنها یک هفته، دست‌کم ۲۱ زندانی بلوچ در هفت زندان مختلف ایران اعدام شدند. این گزارش را کمپین حقوق بشر بلوچستان منتشر کرد و فهرست کاملی از اسامی اعدام‌شدگان را نیز اعلام نمود. در میان این زندانیان، علاوه بر متهمان پرونده‌های مواد مخدر و قتل، نام چند زندانی سیاسی–عقیدتی اهل‌سنت بلوچ از جمله عبدالحکیم گرگیج، عبدالرحمن عظیم‌گرگیج و تاج محمد خرمالی نیز دیده می‌شود. اجرای همزمان این اعدامها در زندانهای مختلف کشور نشان می‌دهد که این موج کاملاً سازمان‌یافته بوده است. این اعدامها همزمان با دور جدید مذاکرات ایران و آمریکا انجام شد. شورای حقوق بشر سازمان ملل نیز نسبت به این موج اعدامها واکنش نشان داد و آن را نشانه‌ای از «وخامت وضعیت حقوق بشر اقلیت بلوچ در ایران» دانست.
شایان ذکر است که در این گزارش تنها به مواردی اشاره شده که طی آنها پنج نفر یا بیشتر به صورت همزمان اعدام شده‌اند. آمار مربوط به اعدامهای دو تا چهار نفره در این میان لحاظ نشده‌اند. همچنین، روند صعودی و چندبرابری اعدامها از اوایل دهه ۱۳۹۰ تا آغاز قرن جدید، که نشان از افزایش مستمر و قابل‌توجه آن دارد، در این تحلیل نیامده است. چنانچه این موارد نیز مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گرفتند، تصویر کلی از یک کشتار وسیع نمایان می‌شد؛ روندی که در ابعاد خود می‌تواند مصداق نوعی نسل‌کشی خاموش علیه مردم بلوچ تلقی شود.
دیدگاهتان را بنویسید